Cultureel erfgoed

1. Wie beschermt wat — drie niveaus

De bescherming van erfgoed is een bevoegdheid van de autonome gemeenschappen. In Altea geldt de Ley 4/1998 del Patrimonio Cultural Valenciano, die twee rangen kent; daaronder ligt een derde niveau dat de gemeente zelf beheert.

Bien de Interés Cultural (BIC) — de hoogste rang. Inschrijving in het regionale register, bescherming ook van de omgeving, ingrepen alleen met toestemming van de Generalitat. Altea heeft er zes.
Bien de Relevancia Local (BRL) — de tweede rang, voor erfgoed van lokale betekenis. In Altea horen daar onder meer de parochiekerken van de Mare de Déu del Consol en van San Francisco bij.
Gemeentelijke catalogus — de Catálogo de Protecciones, onderdeel van het Plan General Estructural van 2019. Hij telt 59 vermeldingen en gaat veel verder dan de twee hogere rangen: molens, irrigatiekanalen, begraafplaatsen, keramiektableaus op gevels, hele omgevingen.

Het verschil is praktisch: een BIC is op regionaal niveau ingeschreven en moeilijk te wijzigen. Een vermelding in de gemeentelijke catalogus bindt in de eerste plaats de gemeente zelf — bij vergunningen, verbouwingen en sloopaanvragen (Ley 4/1998, art. 50). Beide beschermen, maar niet even sterk.

2. De zes van de hoogste rang

Altea bij nacht: de heuvel vol witte huizen en daarboven de verlichte parochiekerk met haar blauwe koepel en de klokkentoren — De heuvel bij nacht: de koepels en de klokkentoren verlicht en daaronder de ramen van de oude stadFoto: Werner Wilmes

Blik door een witgekalkte doorgang met twee stenen bogen naar een zonnige straat in de oude stad. Twee treden van rolkeien leiden omhoog naar de doorgang, met een vloer van lichte en donkere kiezels; op de achtergrond bomen, lantaarns en witte huizen. — Het *Portal Vell*, een poort van de oude omwalling, in perfecte staat: twee bogen en daarachter de straat met kiezelplaveiselFoto: Axel Voigts

Een muur van grote natuursteenblokken en breuksteen op de voorgrond en daarachter het kerkplein met de blauwe koepel en de klokkentoren — Het metselwerk van de omwalling uit de renaissance: onderaan de grote blokken van het bastion, daarboven later breuksteenwerkFoto: 19Tarrestnom65

Het geplaveide pleintje voor de toren: de stomp van breuksteen boven terrassen van droogstapelmuren, links een huis met bougainville en rechts een witte gevel — De plaça de la Canterería: de stomp van de toren rijst op boven terrassen van droogstapelmuren en het pleintje is opnieuw geplaveidFoto: 19Tarrestnom65

Een massieve toren van breuksteen boven terrasmuren en een gesnoeide struik; rechts een wit huis — De Torre de Bellaguarda, in de calle Canterería: de toren die zijn naam gaf aan de oudste wijkFoto: 19Tarrestnom65

Een achtpuntige windroos, ingelegd in een rond bakstenen plaveisel en omringd door een laag muurtje van breuksteen — De windroos op het platform van de toren: op de borstwering staat aangegeven wat er in elke richting te zien isFoto: 19Tarrestnom65

Het lege kerkplein in het eerste licht: plaveisel van kiezels, witte huizen met balkons en door een boog links de heldere lucht boven de zee — Het kerkplein bij zonsopgang: de stoelen nog opgestapeld en het plaveisel vochtig van de ochtendFoto: Ximo tomas

De calle Sant Miquel bergopwaarts: plaveisel van kiezels, witte huizen met smeedijzeren balkons en grote bloempotten midden in de straat — De calle Sant Miquel: kiezelplaveisel, witte muren en de smeedijzeren balkons van de oude stadFoto: Diego Delso

De calle Salamanca in het eerste licht: plaveisel tot aan de rand van het beeld, witte huizen met balkons, bougainville en rechts een olijfboom — De calle Salamanca kort na zonsopgang: het eerste licht strijkt langs de bovenste verdiepingen en de straat ligt nog in de schaduwFoto: Ximo tomas

Een geplaveide straat in de oude stad bij nacht, vanaf de grond gefotografeerd — Het stratenplan van 1617 van binnenuit: een straat in de ommuurde kern, ’s nachtsFoto: Ximo tomas

Smalle trappenstraat tussen witgekalkte huizen, de treden geplaveid met vlakken van lichte en donkere kiezels; aan de gevels lantaarns, smeedijzeren balkons, winkelborden en roze bougainville; hogerop enkele wandelaars. — Een trappenstraat in de oude stad: licht en donker kiezelplaveisel, lantaarns en bougainville aan de gevelsFoto: Axel Voigts

Een brede trap met lage treden van steen en rolkeien loopt omhoog tussen witte huizen met ijzeren balkons; rechts klimop en een smeedijzeren lantaarn; bovenaan bloeiende bougainville en enkele voetgangers. — Brede stenen treden lopen tussen witte gevels omhoog naar de oude stadFoto: Axel Voigts

Deze zes monumenten vertellen de geschiedenis van het dorp in de juiste volgorde: eerst de Romeinen, dan de kustbewaking, dan de ommuurde herstichting.

Acueducto Romano de los Arcos — de resten van de Romeinse waterleiding in de partida Els Arcs. Op de kaart bekijken
Abrigo rupestre de la ermita del Vicario — prehistorische rotsschilderingen onder een overhangende rotswand aan de voet van de Serra de Bèrnia.
Torre de la Galera en Castellet de l’Ama — torens uit de tijd van de kustbewaking tegen de piraterij.
Castellet de Bellaguarda — wachttoren in de oudste wijk van het huidige dorp, boven op de heuvel. Op de kaart bekijken
Baluarte y recinto Renacentista — de vesting die volgens het Decreto 69/2013 uit het einde van de 15e eeuw stamt. Van de ommuring staan onder meer nog de Portal Vell en de Portal Nou; het stratenplan van de oude stad is het grondplan van dat bouwwerk. Op de kaart bekijken

De achtergrond — piraterij, ontvolking, de carta pobla van 1617 — staat op de pagina Geschiedenis.

3. De drie parochiekerken

De gevel van de parochiekerk: baksteen met omlijstingen van natuursteen, roosvenster, nis boven het portaal en links de klokkentoren met uurwerk — De westgevel van de Mare de Déu del Consol: het roosvenster boven het portaal en de klokkentoren met uurwerk en een bekroning van kantelenFoto: 19Tarrestnom65

De koepels van de Mare de Déu del Consol en de klokkentoren bij zonsondergang — De geglazuurde keramische dakpannen van de koepels komen volgens de parochiekroniek uit de fabriek La Ceramo in ValenciaFoto: Vicent Esteve

De parochiekerk van opzij: twee koepels van blauwe en witte schubtegels boven muren van breuksteen en vooraan het lagere bouwdeel met zijn roosvenster — De Mare de Déu del Consol van opzij: de koepel boven de viering en, kleiner, die van de kapel van het SagrarioFoto: Diego Delso

Het middenschip van de parochiekerk richting het hoofdaltaar, met tongewelf, vergulde kroonlijsten en de koepel boven de viering — Binnen wit en goud: het middenschip richting het priesterkoor en daarboven de koepel van de vieringFoto: Vicent Esteve

Witte kerkgevel met een kleine klokkentoren met één klok; in de grote boog van lichte natuursteenblokken een kruis en een reliëf, en daaronder de ingang achter een boom. Links een woonhuis met balkons; vooraan een geplaveid plein. — De kerk van het voormalige franciscanenklooster: van buiten even sober als van binnenFoto: Axel Voigts

De gevel van de franciscanenkerk van dichtbij: kruis in het timpaan, twee rondboogvensters en boven het portaal een stenen koord met knopen — Boven het portaal het franciscaanse koord, in steen uitgehouwen; links het naambord van de plaça del ConventFoto: 19Tarrestnom65

De franciscanenkerk vanaf de straat: de klokkentoren met twee openingen boven het aangrenzende kloostergebouw, met smeedijzeren balkons — Vanaf de straat: de klokkentoren met twee openingen en daarnaast het kloostergebouwFoto: 19Tarrestnom65

Blik over oude daken op een kleine achthoekige koepel van donkerblauwe tegels met witte ruiten en daarachter een witgekalkte klokkentoren met één klok; rechts woonblokken met balkons en aan de horizon de zee. — De koepel van de franciscanenkerk met de zee op de achtergrond, in 2003; nu is hij aan het zicht onttrokkenFoto: Axel Voigts

Altea la Vella op de helling boven de moestuinen; in het midden een kerk met een koepel van schubtegels en een smalle klokkentoren, en daarachter de bergen — Altea la Vella aan de voet van de Serra de Bèrnia: in het midden de koepel en de klokkentoren van Santa AnnaFoto: Bic (Wikimedia Commons)

De houten kerk van voren: muren van in elkaar grijpende boomstammen, drie vergulde uivormige koepels en een achthoekige toren, met stenen trappen rondom — De kerk van de Aartsengel Michaël van voren: in elkaar grijpende boomstammen, vergulde koepels en de achthoekige torenFoto: Diego Delso

Roodbruine houten orthodoxe kerk met spitse toren, vergulde uivormige koepels en kruisen; op de voorgevel een groot mozaïek van de staande Christus. Vooraan hagen en fuchsiaroze bougainville; daarachter een helling met pijnbomen onder een blauwe lucht. — De kerk van de Aartsengel Michaël in Altea Hills: in elkaar grijpende boomstammen, vijf vergulde koepels en boven de ingang de afbeelding van ChristusFoto: Axel Voigts

Ingelijste icoon achter glas op een stenen muur: de aartsengel Michaël met vleugels, harnas, rode mantel en een spreukband op een gouden achtergrond; daaronder een tekstbordje in het Spaans, Engels en Russisch. — Icoon van de aartsengel Michaël die volgens het bordje in 1916 door Nicolás II werd gezegend en aan Mijaíl Nechvolódov werd geschonkenFoto: Axel Voigts

De Mare de Déu del Consol en San Francisco zijn beschermd als Bien de Relevancia Local.

Mare de Déu del Consol, plaça de l’Església — het symbool van het dorp, van ver te zien: een vierkante klokkentoren links van de gevel, twee koepels met blauw-witte keramische pannen en binnen een schip met zijkapellen. Op de kaart bekijken
Kerk van het voormalige franciscanenklooster (San Francisco y San Pedro), replaceta de Sant Francesc — bouw begonnen in 1728, nadat broeders uit Benissa zich in een al bestaande kapel hadden gevestigd. Het kloostercomplex had een kruisgang, refter, cellen, moestuin, begraafplaats, gastenverblijf, hospitaal en leslokalen. Het interieur is franciscaans sober. Op de kaart bekijken
Santa Anna — de parochiekerk van Altea la Vella, de oorspronkelijke vestigingsplaats: een halfronde koepel en een smalle klokkentoren met een eigen koepeltje, op de lagere van de twee toppen van de heuvel. Gebouwd in 1886 op de plaats van een oudere kapel die nog de vorm uit de 18e eeuw had. Haar silhouet was lang van ver het herkenningsteken van het dorp; nu raakt het steeds meer verborgen achter huizen die er verdiepingen bij kregen. Op de kaart bekijken

De Mare de Déu del Consol is niet in één keer gebouwd, maar in vier fasen, verspreid over bijna drie eeuwen. De renaissancekerk die deel uitmaakte van de vesting was in 1617 voltooid; het steenhouwwerk was van Damián de la Cámara. In de 19e eeuw raakte het gebouw in verval. In 1854 werd de Capilla del Sagrario voltooid als zelfstandig gebouw — later werd ze in het transept opgenomen, en nu is ze het oudste deel van het interieur. Voor de apsis tekende Jaime Cardona in 1876 een ontwerp; in 1894 was die klaar. Het hoofdschip, het transept, de koepel en de klokkentoren kwamen het laatst: ze werden gebouwd vanaf 1901 en op 18 september 1910 ingezegend, onder leiding van bouwmeester Adrián Vela Gadea. Een totaalplan is niet bekend, en het werk stopte abrupt, waarschijnlijk door geldgebrek. Daarom ziet de gevel er nog altijd onaf uit.

De geglazuurde keramische pannen van de koepel kwamen volgens de parochiekroniek uit de fabriek La Ceramo aan de camí de Burjassot in Valencia. Het dak van het schip was bedekt met teja alicantina; bij de laatste restauratie is dat vervangen. De beelden zijn van Melitón Gómez. De stijl is een classicistisch eclecticisme dat aansluit bij dat van de Capilla del Sagrario, met neobyzantijnse trekken in ribben en kapitelen.

De misuren veranderen; ze hangen aan de deur van elke kerk en zijn bekend bij de parochie. Voor de Mare de Déu del Consol: 965 840 117.

Niet in de catalogus, maar niet te missen: de Russisch-orthodoxe kerk van de aartsengel Michaël, boven in Altea Hills. Ze staat in geen enkel beschermingsregister, maar vanaf de N-332 is het het opvallendste gebouw van de gemeente: een houten bouwwerk in de stijl van Russische kerken, met vijf vergulde uikoepels.

Ze werd in 2007 ingewijd, volgens reisportalen en zonder officiële bevestiging. Op de kaart bekijken

4. De kapellen op het platteland

De kapel van Santa Bàrbara, met klokkengevel, naambord en links de overdekte voorhal, met een pijnboom ervoor — Santa Bàrbara, bij Altea la Vella: klokkengevel met één opening en links de overdekte voorhalFoto: Vicent Serrat Conejero

Het witgekalkte interieur van een kleine kapel: twee tongewelven met een verschillende straal, links een verhoogde tribune met een balustrade van gedraaid hout, ingelijste schilderijen aan de muren, boven het altaar een rood met gouden retabel met het beeld van de heilige, de vloer van zwarte en witte tegels — Santa Bàrbara van binnen: de twee gewelven, de tribune met houten balustrade en de cementtegelvloer die in de bouwopmeting van Miguel del Rey wordt beschrevenFoto: Vicent Serrat Conejero

De kapel van Sant Roc, met golvend fronton en klokkengevel, voor een ruim open plein — Sant Roc, in de partida de l’Horta: kapel en feestplein, met de Bèrnia op de achtergrondFoto: Vicent Serrat Conejero

De kapel van Sant Jaume i Sant Antoni, met klokkengevel, voorhal en palmboom — Sant Jaume i Sant Antoni, in Cap Blanc: één kapel voor twee patroonheiligenFoto: Vicent Serrat Conejero

De kapel van Sant Lluís van voren, met de klok in de klokkengevel en daarachter de Serra de Bèrnia — Ermita de Sant Lluís Beltrán, in de Barranquet, met de Serra de Bèrnia op de achtergrondFoto: Vicent Serrat Conejero

De kapel van Sant Tomàs van onderaf gezien: spitsboogdeur, kruis in reliëf en een druivenrank boven de binnenplaats — Sant Tomàs, in Cap Negret: de kapel staat op de binnenplaats van een woonhuis, onder een druivenrankFoto: B25es

De klokkengevel van Sant Tomàs boven de witte muur, tussen woonhuizen en een druivenrank — Sant Tomàs staat nu tussen huizen: de klokkengevel steekt boven de muur uitFoto: Dorieo

De overdekte voorhal van de kapel van Sant Lluís, met gemetselde bank, cisterne en een dak van rietmatten — De voorhal met doorlopende bank: zo zien de meeste van deze kapellen eruit als er geen feest isFoto: Vicent Serrat Conejero

Beschilderd keramisch tableau aan de kapel van Sant Roc: de heilige met pelgrimsstaf en hond, gedateerd 1992 — Sant Roc met pelgrimsstaf en hond, op beschilderde tegels op de muur van de kapel, gesigneerd en gedateerd 1992Foto: B25es

De moderne kapel van Sant Isidre, met vrijstaande klokkentoren en groot spitsboogvenster — Sant Isidre, in Els Arcs: gebouwd rond de eeuwwisseling, en dat is te zienFoto: Vicent Serrat Conejero

Na de herstichting van 1617 verspreidde de bevolking zich over het hele grondgebied van de gemeente. In de partidas ontstonden kernen met huizen, moestuinen en terrasakkers — en veel daarvan kregen hun eigen kapel. Vijf staan in de catalogus:

Santa Bàrbara — bij Altea la Vella. Op de kaart bekijken
Sant Roc — in de partida l’Horta; het catalogusblad beschermt uitdrukkelijk ook de Camí de l’Horta, de weg ernaartoe. Op de kaart bekijken
Sant Jaume i Sant Antoni — in Cap Blanc, één kapel voor twee patroonheiligen. Op de kaart bekijken
Sant Lluís — in het Barranquet. Hier beschermt de catalogus de kapel én het feest. Op de kaart bekijken
Sant Tomàs — in Cap Negret, met een keramiektableau dat apart wordt vermeld. Op de kaart bekijken

Over twee ervan is meer bekend dan het catalogusblad vermeldt, omdat architect Miguel del Rey ze heeft opgemeten en getekend. Santa Bàrbara ligt in de partida del Cascall, ten noorden van de Algar, op een terras onder de heuvel Sant Jordi. De kern is een klein oratorium dat nu het priesterkoor vormt; uit 1759 is een uitbreiding gedocumenteerd, het gebouw zelf is dus ouder. Het informatiebord van de gemeente langs de weg noemt 1759 daarentegen als stichtingsjaar: de bewoners van de partidas Cascall en Sogai — destijds samen meer dan 250 mensen — zouden toen hun eigen oratorium hebben gebouwd, om niet naar de parochiekerk te hoeven afdalen. Volgens datzelfde bord is het feest op 4 december. Het schip is overdekt met twee tongewelven van verschillende spanwijdte; aan de zijkanten liggen nissen en verhoogde tribunes met houten balustrades, de vloer is van zwart-witte cementtegels en de sacristie is bijna in de rots uitgehouwen. Boven de geveltop staat een klokkenmuur met één enkele opening, ervoor een overdekte portiek en een terrasvormig pleintje met een doorlopende zitbank. Volgens Del Rey is de kapel sinds 2001 eigendom van de gemeente; in datzelfde jaar werd de gevel gerestaureerd. Ook volgens hem hangt de klok er alleen tijdens het feest: die van 1980 werd gestolen, net als de oudere van 1772 — die werd in 2008 teruggevonden en verdween daarna opnieuw.

Sant Tomàs, in de partida Cap Negret aan de voet van de Tossal de Molar, is iets anders: een privéoratorium bij het herenhuis van de familie Thous, geen bouwwerk van de buurtbewoners. Het parochieregister plaatst de inzegening op een 25 juni; vermoedelijk bestond de kapel al in 1696. Het is een klein vierkant onder een zadeldak, binnen met een vlak plafond en een klokkenmuur boven de nok; het altaar heeft vergulde getorste zuilen. Het keramiektableau dat de catalogus apart vermeldt, zit op de gevel van het huis en toont op twaalf tegels Sint-Jacobus te paard. Het woonhuis is nu verdeeld over meerdere eigenaars — daarom kunt u er niet zomaar binnengaan.

Twee andere horen erbij, maar staan niet in de catalogus. Sant Isidre in Els Arcs, bij de resten van het Romeinse aquaduct, werd rond de eeuwwisseling door de buurtbewoners zelf gebouwd. En Sant Xotxim op de Tossal de les Rotes — de Valenciaanse vorm van Sant Joaquim — is verdwenen; alleen de straatnaam is gebleven.

Eén keer per jaar gaan de kapellen open en lopen ze vol: de Ruta de les Ermites is geen wandeltocht, maar een concertreeks in het voorjaar — in 2019 was het de 24e editie, met concerten in de kapellen, maar ook in de parochiekerken en in het Convent de l’Olla. De programma’s bevatten toelichtingen van de lokale historicus Juan Vicente Martín Devesa. Wie de kapellen van binnen wil zien, heeft bij die concerten de kans.

5. Water: irrigatiekanalen, molens en een cisterne

Een lage stuw dwars door de rivier onder de boog van een gemetselde brug; het water stroomt over de kruin, links riet — Een stuw in de Algar, onder een brug: zo wordt het water afgeleid naar de irrigatiekanalen waarvan de huerta leefdeFoto: Joanbanjo

Een klein geplaveid plein tussen witte huizen, met in het midden een hellingbaan naar de omheinde resten en rechts een informatiebord — De resten van de Molí vell liggen nu midden in het dorp, bereikbaar via een hellingbaan en toegelicht op een informatiebordFoto: 19Tarrestnom65

Een spitsboog van breuksteen achter glas en een ijzeren hek, en daarachter meer oud metselwerk — De Molí vell de Bellaguarda: de bewaard gebleven spitsboog, nu beschermd achter glasFoto: 19Tarrestnom65

De wasplaats van Garganes: een lange bak met aan weerszijden de schuine wasstenen, omringd door hagen en woonhuizen — De openbare wasplaats van Garganes: aan weerszijden van de bak de schuine stenen waarop de was werd gedaanFoto: 19Tarrestnom65

Een stalen windmolentje met veel bladen en een windvaan boven een gemetseld waterbassin, omringd door witte huizen — De molineta i bassa van Casa Salesa: het windmolentje pompte het water op en het bassin sloeg het opFoto: B25es

Acht van de 59 vermeldingen hebben met water te maken. Dat is geen toeval: zonder de Algar en zijn irrigatiekanalen had hier niemand kunnen leven.

Reg Major o de Baix, Reg Nou o de Dalt en de Regs Nord de l’Algar — de historische irrigatiesystemen van de vlakte. Geen losse bouwwerken, maar complete netwerken van stuwen, kanalen en verdeelpunten.
Vijf molens: Molí dels Moros, Molí de Benimussa, Molí de l’Horta, Molí de la Torre en de Molí vell de Bellaguarda met zijn cisterne. Die laatste hoorde bij de middeleeuwse alquería (landelijke nederzetting) Bellaguarda.

Wat de rivier voor Altea betekent, staat uitvoeriger op de pagina Geschiedenis.

6. De volledige catalogus

Alle 59 vermeldingen van de Catálogo de Protecciones, in de volgorde van het plan. De benamingen staan er zoals ze officieel luiden.

Nummer	Benaming in de catalogus
Hoogste bescherming — Bien de Interés Cultural
BIC 01	Baluarte y recinto Renacentista de Altea Op de kaart bekijken
BIC 02	Acueducto Romano de los Arcos Op de kaart bekijken
BIC 03	Abrigo rupestre de la ermita del Vicario Op de kaart bekijken
BIC 04	Torre de la Galera Op de kaart bekijken
BIC 05	Castellet de l’Ama
BIC 06	Castellet de Bellaguarda Op de kaart bekijken
Historische kernen
NHT 01	Núcleo Histórico Tradicional de Altea
NHT 02	Núcleo Histórico Tradicional de Altea la Vella
Architectuur
ARQ 01	La Moreria
ARQ 02	Casa con Riurau en Sogai
ARQ 03	Mas de Calces y Panel
ARQ 04	Masia del Mandem
ARQ 05	Villa Gadea Op de kaart bekijken
ARQ 06	Villa García y Paneles
ARQ 07	Villa Mar i Cel
ARQ 08	Finca Montemolar y paneles Op de kaart bekijken
ARQ 09	Casas Carreta y Panel Villa San Francisco
ARQ 10	Viaducto línea del ferrocarril
ARQ 11	El Palasiet
ARQ 12	Casa calle Conde de Altea y paneles
ARQ 13	Casa Beneyto-Rostoll
ARQ 14	Casa calle Salamanca 1 al 11 y paneles
ARQ 15	Casa Faloi — Carrer Fondo 8
ARQ 16	Carrero Almadrava
ARQ 17	Conjunto estación de ferrocarril Op de kaart bekijken
ARQ 18	Hort de la Campaneta y paneles Op de kaart bekijken
ARQ 19	Iglesia Parroquial de la Mare de Déu del Consol Op de kaart bekijken
ARQ 20	Iglesia del antiguo convento de San Francisco y San Pedro Op de kaart bekijken
ARQ 21	Iglesia de Santa Anna Op de kaart bekijken
Etnologisch erfgoed
ETN 01	Cementerio de Altea Op de kaart bekijken
ETN 02	Cementerio de Altea la Vella Op de kaart bekijken
ETN 03	Almàssera del Polopí
ETN 04	Ermita de Santa Bàrbara Op de kaart bekijken
ETN 05	Ermita de Sant Roc y Camí de l’Horta Op de kaart bekijken
ETN 06	Ermita de Sant Jaume i Sant Antoni Op de kaart bekijken
ETN 07	Ermita i festa de Sant Lluís Op de kaart bekijken
ETN 08	Ermita de Sant Tomàs y Panel Op de kaart bekijken
ETN 09	Calvario de Altea la Vella
ETN 10	Calvario de Altea
Keramiektableaus
PNC 01	Paneles Cerámicos
Archeologie
ARL 01	Vía Dianium — Camí Reial
ARL 02	La Illeta Op de kaart bekijken
ARL 03	Espacio arqueológico de la Pila
ARL 04	Necrópolis ibérica de Altea la Vella
ARL 05	Altea la Vella — Hábitat
Watererfgoed
HDC 01	Reg Major o de Baix
HDC 02	Reg Nou o de Dalt
HDC 03	Regs Nord de l’Algar
HDC 04	Molí vell de Bellaguarda — Aljub Op de kaart bekijken
HDC 05	Molí dels Moros Op de kaart bekijken
HDC 06	Molí de Benimussa
HDC 07	Molí de l’Horta y panel
HDC 08	Molí de la Torre Op de kaart bekijken
Beschermde omgevingen
PTR 01	Entorno patrimonial de la Font del Garroferet Op de kaart bekijken
PTR 02	Entorno patrimonial de la Cala del Soio — Illeta l’Olla
PTR 03	Conjunto patrimonial del Río Algar
PTR 04	Entorno patrimonial de la Sierra de Bèrnia Op de kaart bekijken
Overige
SH 01	Defensas Costeras de la Guerra Civil
SH 02	Festa de Sant Llorens y Castell de l’Olla

Bij 25 van de 59 vermeldingen staat achter de benaming een link naar de kaart. Bij de andere is die bewust weggelaten: de irrigatiesystemen, de historische kernen en de loop van de Algar zijn geen punten, veel huizen zijn privébezit en staan in geen enkel openbaar register, en waar de zoekopdracht resultaten uit andere gemeenten opleverde, staat hier liever niets.

Elke vermelding heeft een eigen catalogusblad als pdf, met ligging, datering en beschermingsvoorwaarden. Ze staan op de website van de gemeente.

7. Bronnen en grenzen

Basis van deze pagina is de Catálogo de Protecciones, Sección Patrimonio Cultural uit het Plan General Estructural van Altea (2019), gepubliceerd op alteacultural.com ↗. De rangen BIC en BRL komen uit de Inventario General del Patrimonio Cultural Valenciano van de Generalitat. De beschrijvingen van gebouwen volgen de gemeentelijke catalogusbladen op alteacultural.com ↗.

De bouwgeschiedenis van de Mare de Déu del Consol, de gegevens over Santa Anna en de beschrijvingen van de kapellen Santa Bàrbara en Sant Tomàs komen van Miguel del Rey, architect en auteur van Paseando por las alteas (Valencia, 2016), gepubliceerd op zijn vakblog Arquitectura Rural Valenciana ↗. Hij baseert zich daar op het parochiearchief van Altea, de kerkregisters en de plannen van Jaime Cardona uit 1876; de opmetingen en foto’s zijn eigen werk. Voor Santa Bàrbara noemt hij geen bronnen — wat daar staat, is zijn opmeting, geen archiefvondst.

Afzonderlijke bronnen. Werking van de gemeentelijke catalogus: Ley 4/1998, art. 50 (boe.es). Klokkentoren van de Mare de Déu del Consol, poorten van de ommuring, datering van de vesting aan het einde van de 15e eeuw en BRL-bescherming van de Mare de Déu del Consol: Decreto 69/2013, waarmee de Baluarte y Recinto Renacentista tot Bien de Interés Cultural werd verklaard (BOE-A-2013-7159), en de klokkeninventaris campaners.com. BRL-bescherming van de parochiekerk San Francisco (DOGV 18-6-1998): Inventario General del Patrimonio Cultural Valenciano (eduwp.edu.gva.es). Bouw van de huidige Mare de Déu del Consol vanaf 1901 en inzegening op 18 september 1910: BOE-A-2012-4840 (boe.es). Torre de Bellaguarda en telefoonnummer van de Mare de Déu del Consol (oktober 2026): toeristisch portaal van de Generalitat, Torre de Bellaguarda, Iglesia del Consuelo. Sant Isidre — in 1999 gebouwd op initiatief van de bewoners van Els Arcs — en de Ruta de les Ermites: Alicante Plaza, 8 april 2019 (alicanteplaza.es). Het jaar van inwijding van de orthodoxe kerk komt van valenciabonita.es en meer.com; officieel bevestigd is het niet.

Wat hier niet staat, omdat het niet betrouwbaar te documenteren was: het precieze bouwjaar van de overige kapellen behalve Sant Isidre, eigendom en bezoekregeling behalve bij Santa Bàrbara en Sant Tomàs, en coördinaten. Veel daarvan staat in de pdf-catalogusbladen van de gemeente. Jaartallen die op internet rondgaan zonder controleerbare auteur, zijn hier niet opgenomen.

Sommige kapellen staan op privégrond (Sant Tomàs); respecteer alstublieft hekken en particuliere toegangen.

Samengesteld in oktober 2026 op basis van de gemeentelijke beschermingscatalogus. De beschermingsstatus en de benamingen kunnen veranderen bij elke wijziging van het plan general.